Làng Huỳnh Công xưa có ba thôn: Huỳnh Công Đông, Huỳnh Công Tây, Huỳnh Công Nam, nằm ngay cạnh truông Nhà Hồ trên đường thiên lý Bắc- Nam. Năm 1949, xã Vĩnh Hoàng được thành lập, trong đó có ba thôn của làng Huỳnh Công cũ. Nên chuyện trạng Huỳnh Công còn được gọi là chuyện trạng Vĩnh Hoàng. 

 
Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam, bên cạnh những thể loại quen thuộc như thần thoại, truyện cổ tích, ngụ ngôn, ca dao, tục ngữ, câu đố… còn một mảng sáng tác dồi dào về số lượng, phong phú và đặc sắc về nội dung, nghệ thuật, được lưu truyền rộng rãi trên khắp cả nước, đó là truyện trạng dân gian.

Truyện trạng gồm một hệ thống truyện xoay quanh một nhân vật trung tâm được gọi là trạng dân gian, hay trạng dân phong. Truyện trạng có nhiều dạng, nhưng phổ biến nhất là nói trạng, kể chuyện trạng, tay trạng.

Nói trạng đồng nghĩa với nói tếu, nói vui, nói phóng đại, nhưng phải có lý, hợp lô gich, được nhiều người chấp nhận. Tay trạng, ông trạng, hay kẻ nói trạng là người có tài kể chuyện lôi cuốn người nghe, tạo nên sự thán phục về tài ba, về cách ứng phó linh hoạt, có lý lẽ, thông minh trong phán đoán. Có khi sự việc anh ta nêu ra được thổi phồng quá đáng, phóng đại quá cỡ, bịa mà như thật, thậm chí người nghe biết đó là nói ngoa, nói quá thực tế mà vẫn phải tin, biết bị lừa mà vẫn háo hức, không bắt bẻ lại được.

Con người Việt Nam vốn thông minh lại lạc quan, yêu đời nên ở khắp mọi nơi từ Bắc chí Nam, từ thành thị cho đến vùng quê không ít người có biệt tài như vậy. Thậm chí có những vùng, những làng người dân đều rất thích nói trạng hình thành những làng trạng, vùng trạng như xã Vĩnh Hoàng, huyện Vĩnh Linh.

Truyện trạng có thể khởi đầu là một nhân vật sáng tạo nhưng trên đường lưu truyền của một tác phẩm dân gian đã khiến nhiều người cùng tham gia vào quá trình tạo nên một hệ thống truyện trạng xoay quanh một nhân vật. Quá trình folklore hoá khiến cho nhân vật trạng có tính định danh mà vẫn là nhân vật của văn học dân gian. Giữa nguyên mẫu, giữa khởi hình lịch sử và nhân vật truyện trạng đã có một khoảng cách, một độ khúc xạ, do quá trình folklore hoá tạo ra.

Khác với truyện về các vị trạng nguyên, truyện trạng dân gian mang đậm dấu ấn của những sinh hoạt dân dã nơi đồng quê từ chủ đề cho đến cốt truyện, từ kết cấu thắt mở đến phong cách thể hiện. Ngôn ngữ của truyện thường mộc mạc, giản dị theo lời ăn tiếng nói của quần chúng. Trong hệ thống truyện Trạng Quỳnh, truyện Ba Giai – Tú Xuất, có chen vào những yếu tố sinh hoạt thị dân, thậm chí có cả cuộc sống cung đình, nhưng đó không phải là đặc trưng chủ yếu. ở một số truyện trạng ta còn bắt gặp những nhân vật tài trí, thông minh của truyện cổ tích thần kỳ, hay cổ tích sinh hoạt. Sự nối tiếp, tiếp biến của hàng loạt chi tiết, mô tip của truyện cổ tích trong truyện dân gian là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, cần ghi nhận một điều là lý tưởng thẩm mỹ, cảm hứng sáng tạo giữa hai thể loại này khác nhau. ở truyện trạng, âm điệu phê phán giữ một vai trò đáng kể, nó là chất xúc tác làm bật lên tiếng cười trào lộng. Nhưng quan trọng hơn, đằng sau những câu chuyện hài hước, những yếu tố trào lộng còn hàm chứa một tư tưởng tự do phóng túng cùng khát vọng vươn lên mang tính trí tuệ cái tạo nên “chất trạng” độc đáo của thể lại này.

Mỗi hệ thống truyện trạng lại có một đặc trưng riêng. Nếu Trạng Quỳnh là biểu trưng cái cười tinh tế, thâm sâu của người miền Bắc thì Ba Phi là đại diện sự trào lộng phóng khoáng của người miền Nam. Nếu Ba Giai – Tú Xuất lấy cuộc sống tự do phóng túng, quậy phá kiểu dân anh chị để phản ứng với xã hội thì Quản Bạt lại phản đối áp bức bất công bằng cách cướp của nhà giàu chia cho dân nghèo kiểu anh hùng mã thượng. Nhưng có một điểm chung. Đó là, từ những người có học thức thật sự như Trạng Quỳnh, Xiển Bột đến những người chỉ học hành nửa vời, ăn may như Nguyễn Kinh, Trạng Lợn, hay người nông dân ít chữ nghĩa như ông ó đều thể hiện sự thông minh tài trí, đối đáp nhanh nhạy của người Việt Nam.

Trong bộ “Truyện trạng Việt Nam” này, nhà xuất bản Kim Đồng trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc một số truyện tiêu biểu của các hệ thống truyện: Trạng Quỳnh, Trạng Lợn, Xiển Bột, Ba Giai - Tú Xuất, Thủ Thiệm, Ông ó, Ba Phi, Nguyễn Kinh, Vĩnh Hoàng và Quản Bạt. Hy vọng bộ sách sẽ mang đến các bạn niềm vui và nhiều điều bổ ích.

Tất Khánh
Nguồn tin QT24h

Chú ý: Việc đăng lại bài viết trên ở website hoặc các phương tiện truyền thông khác mà không ghi rõ nguồn http://quangtri24h.com là vi phạm bản quyền